Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, których wspólną cechą jest podwyższone stężenie glukozy we krwi. Może ono wynikać z niedoboru insuliny, osłabionego działania tego hormonu albo obu zaburzeń jednocześnie. Choroba wpływa nie tylko na glikemię, lecz także na naczynia, nerwy, serce, nerki, wzrok i stan stóp. Wczesne rozpoznanie oraz właściwe leczenie pomagają ograniczać ryzyko powikłań.
Według Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej w 2024 roku w Polsce z cukrzycą żyło około 3,1 mln osób w wieku 20–79 lat, a około 587 tys. przypadków mogło pozostawać nierozpoznanych. Dlatego duże znaczenie mają badania przesiewowe.
Czym jest cukrzyca i jaką rolę pełni insulina?
Glukoza jest ważnym źródłem energii, a jej stężenie reguluje między innymi insulina wytwarzana przez komórki beta trzustki. Jeżeli insuliny jest za mało albo organizm nie reaguje na nią prawidłowo, glukoza gromadzi się we krwi. Utrzymująca się hiperglikemia zwiększa ryzyko uszkodzenia wielu narządów.
Jakie są rodzaje cukrzycy?
Wyróżnia się kilka typów cukrzycy, które różnią się przyczynami, przebiegiem oraz sposobem leczenia.
Cukrzyca typu 1
Cukrzyca typu 1 ma najczęściej podłoże autoimmunologiczne. Oznacza to, że układ odpornościowy nieprawidłowo rozpoznaje komórki beta trzustki jako zagrożenie i stopniowo je niszczy. Prowadzi to do bezwzględnego niedoboru insuliny.
Choroba może rozwinąć się zarówno u dziecka, nastolatka, jak i u osoby dorosłej. Nie jest spowodowana jedzeniem słodyczy, nadmierną masą ciała ani niewłaściwym sposobem żywienia. Tempo pojawiania się objawów bywa różne, ale po rozpoznaniu konieczne jest stałe podawanie insuliny.
Zgodnie z Zaleceniami PTD podstawą leczenia cukrzycy typu 1 jest intensywna insulinoterapia. Insulinę podaje się za pomocą wielokrotnych wstrzyknięć w ciągu dnia albo osobistej pompy insulinowej. Ważną częścią leczenia jest umiejętność dopasowania dawki insuliny do aktualnej glikemii, ilości węglowodanów w posiłku oraz planowanej aktywności fizycznej.
Cukrzyca typu 2
W cukrzycy typu 2 współistnieją dwa główne zaburzenia: insulinooporność oraz stopniowe pogarszanie się zdolności trzustki do wydzielania insuliny. Insulinooporność oznacza, że mięśnie, wątroba i tkanka tłuszczowa słabiej reagują na działanie hormonu.
Początkowo trzustka może zwiększać produkcję insuliny, aby wyrównać słabszą reakcję tkanek. Z czasem komórki beta nie są jednak w stanie pokrywać rosnącego zapotrzebowania organizmu. Dochodzi wówczas do stopniowego wzrostu glikemii – najpierw po posiłkach, a następnie również na czczo.
Na rozwój cukrzycy typu 2 wpływają predyspozycje genetyczne, wiek oraz czynniki środowiskowe. Ryzyko zwiększają między innymi nadwaga lub otyłość, szczególnie otyłość brzuszna, mała aktywność fizyczna, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, stłuszczeniowa choroba wątroby oraz występowanie cukrzycy u rodziców lub rodzeństwa. Choroba może jednak zostać rozpoznana również u osoby szczupłej. Więcej informacji znajduje się w artykułach „Cukrzyca typu 2” oraz „Różnice między cukrzycą typu 1 a typu 2”.
Hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży
Hiperglikemia wykryta po raz pierwszy podczas ciąży może zostać zakwalifikowana jako cukrzyca w ciąży lub cukrzyca ciążowa. Obowiązują tu inne kryteria diagnostyczne niż w populacji ogólnej.
Zaburzenie często nie powoduje charakterystycznych dolegliwości, dlatego badania w kierunku nieprawidłowej tolerancji glukozy wykonuje się u wszystkich kobiet w ciąży, u których wcześniej nie rozpoznano cukrzycy. Szczegółowe informacje przedstawiono w materiale „Cukrzyca ciążowa – normy i rozpoznanie”.
Rzadziej występują także inne typy cukrzycy, związane między innymi z uwarunkowaniami genetycznymi, chorobami trzustki, zaburzeniami hormonalnymi lub działaniem niektórych leków. Ustalenie dokładnej przyczyny może wymagać pogłębionej diagnostyki i mieć wpływ na wybór odpowiedniego leczenia.
Jakie są objawy cukrzycy?
Najbardziej charakterystyczne objawy hiperglikemii to wzmożone pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu i niezamierzona utrata masy ciała. Mogą występować również osłabienie, senność, pogorszenie widzenia, suchość skóry, wolniejsze gojenie ran oraz nawracające zakażenia skóry lub układu moczowo-płciowego.
W cukrzycy typu 1 dolegliwości często rozwijają się w ciągu kilku dni lub tygodni. Cukrzyca typu 2 może natomiast przez długi czas przebiegać skąpoobjawowo albo bezobjawowo. Niekiedy zostaje wykryta dopiero podczas badań profilaktycznych. Szerzej objawy opisano w materiale „Cukrzyca typu 2 – objawy”.
Szczególnej uwagi wymagają nudności, wymioty, ból brzucha, nasilone osłabienie, odwodnienie, szybki i pogłębiony oddech, zapach acetonu z ust, senność lub zaburzenia świadomości. Takie objawy mogą wskazywać na cukrzycową kwasicę ketonową, która jest stanem bezpośredniego zagrożenia zdrowia i wymaga pilnej pomocy medycznej.
Jak rozpoznaje się cukrzycę?
Rozpoznanie cukrzycy ustala się na podstawie laboratoryjnego oznaczenia stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej lub oznaczenia hemoglobiny glikowanej HbA1c. Zgodnie z Zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2026 roku podstawą rozpoznania jest stwierdzenie jednej z poniższych nieprawidłowości. Wyjątkiem jest glikemia na czczo, która wymaga dwukrotnego potwierdzenia:
- Glikemia przygodna wynosi co najmniej 200 mg/dl, czyli 11,1 mmol/l, a jednocześnie występują typowe objawy hiperglikemii, takie jak wzmożone pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu lub niezamierzona utrata masy ciała. Glikemia przygodna oznacza stężenie glukozy oznaczone niezależnie od pory ostatniego posiłku.
- Glikemia na czczo wynosi co najmniej 126 mg/dl, czyli 7,0 mmol/l, w dwóch odrębnych badaniach. Pojedynczy nieprawidłowy wynik glikemii na czczo nie jest wystarczający do rozpoznania cukrzycy.
- Stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej w 120. minucie doustnego testu obciążenia 75 g glukozy, czyli OGTT, wynosi co najmniej 200 mg/dl, czyli 11,1 mmol/l.
- HbA1c wynosi co najmniej 6,5%, czyli 48 mmol/mol, pod warunkiem że oznaczenie zostało wykonane w laboratorium odpowiednio standaryzowaną metodą, certyfikowaną przez NGSP, i nie występują czynniki mogące zaburzać wiarygodność wyniku.
HbA1c nie powinno być wykorzystywane do rozpoznawania cukrzycy między innymi w ciąży i okresie poporodowym oraz u osób, u których wynik może nie odzwierciedlać rzeczywistej średniej glikemii. Dotyczy to na przykład niektórych niedokrwistości i hemoglobinopatii, hemodializoterapii oraz stosowania erytropoetyny. W takich sytuacjach diagnostyka opiera się na laboratoryjnym oznaczeniu stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej. W ciąży obowiązują ponadto odrębne kryteria rozpoznawania zaburzeń gospodarki węglowodanowej.
Stan przedcukrzycowy
Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się, gdy występuje co najmniej jedna z następujących nieprawidłowości:
- glikemia na czczo wynosi 100–125 mg/dl, czyli 5,6–6,9 mmol/l – jest to nieprawidłowa glikemia na czczo, określana skrótem IFG;
- stężenie glukozy w 120. minucie OGTT wynosi 140–199 mg/dl, czyli 7,8–11,0 mmol/l – jest to nieprawidłowa tolerancja glukozy, określana skrótem IGT;
- HbA1c wynosi 5,7–6,4%, czyli 39–47 mmol/mol.
Stan przedcukrzycowy nie oznacza, że cukrzyca typu 2 rozwinie się na pewno. Wskazuje jednak na zwiększone ryzyko jej wystąpienia i jest sygnałem do wprowadzenia działań profilaktycznych oraz wykonywania regularnych badań kontrolnych.
Oznaczenia wykorzystywane do rozpoznawania cukrzycy powinny być wykonywane w laboratorium. Wyniki uzyskane za pomocą glukometru lub systemu ciągłego monitorowania glukozy nie mogą stanowić podstawy diagnozy. Jeżeli wskazują na hiperglikemię, należy potwierdzić je laboratoryjnym oznaczeniem stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej.
Kto powinien wykonywać badania w kierunku cukrzycy?
PTD zaleca badania przesiewowe raz na 3 lata u wszystkich osób po 45 roku życia. Niezależnie od wieku należy je wykonywać co roku, jeżeli występuje co najmniej jeden czynnik ryzyka cukrzycy typu 2.
Należą do nich między innymi nadwaga lub otyłość, choroby sercowo-naczyniowe, cukrzyca u rodziców albo rodzeństwa, stan przedcukrzycowy, przebyta cukrzyca ciążowa, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia, stłuszczeniowa choroba wątroby, mała aktywność fizyczna, zespół policystycznych jajników oraz urodzenie dziecka o masie powyżej 4000 g.
Badania trzeba wykonać także wtedy, gdy pojawiają się lub narastają objawy sugerujące hiperglikemię.
Na czym polega leczenie cukrzycy?
Sposób leczenia zależy między innymi od typu cukrzycy, wieku, ryzyka hipoglikemii, masy ciała oraz chorób serca i nerek. Obejmuje nie tylko obniżanie glikemii, ale także kontrolę ciśnienia tętniczego i lipidów.
W cukrzycy typu 1 insulinę podaje się w wielokrotnych wstrzyknięciach albo za pomocą pompy insulinowej. Ważne są również edukacja, planowanie posiłków i aktywności oraz regularna ocena glikemii.
W cukrzycy typu 2 postępowanie obejmuje sposób żywienia dostosowany do potrzeb, regularny ruch, ograniczanie długiego siedzenia i farmakoterapię. Przy wyborze leków uwzględnia się między innymi ryzyko niedocukrzeń, choroby sercowo-naczyniowe, niewydolność serca, przewlekłą chorobę nerek i otyłość. U części osób z czasem potrzebna jest insulina. Nie jest to oznaka porażki, lecz dostosowanie terapii do postępujących zmian w wydzielaniu insuliny.
Ogólnym celem kontroli glikemii u wielu dorosłych jest HbA1c nieprzekraczające 7%, ale wartość docelową ustala się indywidualnie. Zależy ona między innymi od wieku, czasu trwania choroby, ryzyka hipoglikemii, powikłań i chorób współistniejących.
Monitorowanie glukozy i edukacja diabetologiczna
Zakres samokontroli zależy od rodzaju cukrzycy i leczenia. Glukometr oznacza glukozę w próbce krwi w określonym momencie, a system CGM regularnie mierzy ją w płynie śródtkankowym i pokazuje kierunek zmian. Dobór metody powinien odpowiadać potrzebom pacjenta.
Znaczenie ma nie tylko wykonanie pomiaru, ale też prawidłowa interpretacja wyniku. Praktyczne informacje znajdują się w poradnikach „Jak prawidłowo używać glukometru?” i „Systemy ciągłego monitorowania glukozy – jak wybrać najlepszy dla siebie?”.
Edukacja diabetologiczna jest integralną częścią leczenia. Obejmuje między innymi zasady przyjmowania leków, samokontrolę, sposób żywienia, aktywność fizyczną, zapobieganie hipoglikemii, postępowanie podczas infekcji i pielęgnację stóp. Wiedzę należy okresowo uzupełniać, szczególnie po zmianie terapii lub urządzenia.
Jakie powikłania może powodować cukrzyca?
Przewlekła hiperglikemia może prowadzić do cukrzycowej choroby oczu, przewlekłej choroby nerek, neuropatii i zespołu stopy cukrzycowej. Zwiększa też ryzyko miażdżycy, zawału serca, udaru mózgu oraz choroby tętnic kończyn dolnych. Do ostrych powikłań należą między innymi kwasica ketonowa i stan hiperglikemiczno-hiperosmolarny. Hipoglikemia może występować jako działanie niepożądane insuliny oraz części leków obniżających glikemię.
Powikłania nie są nieuniknione. Ryzyko można zmniejszać poprzez realizowanie indywidualnych celów leczenia, kontrolę ciśnienia i lipidów, niepalenie tytoniu, aktywność fizyczną oraz wykonywanie zaleconych badań nerek, oczu i stóp. Rozwinięcie tematu znajduje się w materiale „Powikłania cukrzycy”.
Czy cukrzycy można zapobiec?
Nie ma obecnie powszechnie dostępnej metody zapobiegania cukrzycy typu 1. W przypadku cukrzycy typu 2 można natomiast zmniejszyć ryzyko lub opóźnić wystąpienie choroby.
Osobom ze stanem przedcukrzycowym oraz nadwagą lub otyłością PTD zaleca dążenie do redukcji masy ciała o co najmniej 7% w ciągu roku i utrzymania efektu. Zalecana jest też aktywność fizyczna dostosowana do stanu zdrowia, obejmująca co najmniej 150 minut ruchu tygodniowo. Znaczenie mają również urozmaicony sposób żywienia, niepalenie tytoniu oraz regularne badania.
Cukrzyca – najważniejsze informacje
Cukrzyca jest zróżnicowaną chorobą przewlekłą, która wymaga ustalenia właściwego typu, indywidualnego leczenia i systematycznych kontroli. Może dawać wyraźne objawy, ale szczególnie w typie 2 przez długi czas pozostawać niezauważona. Badania przesiewowe, edukacja, właściwie dobrane leki, insulinoterapia oraz metody monitorowania glukozy pomagają ograniczać ryzyko powikłań i wspierają bezpieczne codzienne funkcjonowanie.
Autorka: Anna Góralczuk | Artykuł opracowany i zweryfikowany merytorycznie na podstawie zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD 2026)
Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani indywidualnych zaleceń zespołu medycznego.
Grafika została wygenerowana przy użyciu AI.
Bibliografia
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2026. https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecenia-kliniczne-dotyczace-postepowania-u-osob-z-cukrzyca-2026 – (Dostęp z dnia 05.08.2026 r.)
Materiały uzupełniające na Strefie Diabetyka
